2026 Nobel Tıp Ödülü Sahipleri Buldu!

İçerik Yazarı: Fatma Sevgi Ülker

Editör: Ayşe Bayram

Tasarım: Sudenaz Şencan

5 Ekim’de İsveç’teki Karolinska Enstitüsü, Youtube üzerinden canlı yayınlanan resmi açıklama 2026 Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü'nün sahiplerini ilan etti. Bu prestijli ödül, çığır açan optogenetik teknolojisini geliştiren Karl Deisseroth, Peter Hegemann ve Georg Nagel adlı üç bilim insanına verildi. Kazananların aileleriyle kutlama yaptığı görüntüler sosyal medyada bilimseverlerin kalplerini ısıtırken bir yandan da merak fitilini ateşledi. Peki, kimileri tarafından “zihin kontrolünün icadı” olarak tanımlanan optogenetik tam olarak nedir?

Optik ve genetik bilimlerinin kesişiminde yer alan optogenetik, canlı dokularda hedeflenen hücrelerin metabolik faaliyetlerini ışık yardımıyla başlatmaya veya durdurmaya yarayan çığır açıcı bir teknolojidir. Süreç, ışığa duyarlı doğal proteinlerin ödünç alınması ve hedef hücrelere aktarılması ile başlar. Proteinler sayesinde ışığa hassasiyet kazanan hücreler ışık enerjisini elektriksel aktiviteye dönüştürür. Bilim insanları bu sayede istenen hücreleri milimetrik bir hassasiyetle uyarabilir veya baskılayabilir, böylece canlılar üstünde benzersiz bir kontrole sahip olabilirler.

Gizemiyle yüzyıllar boyunca insanoğlunun ilgisini çeken beynimiz; analiz etmek, örüntüleri hatırlamak, karşılaştırmalar yapmak, öngörüde bulunmak, çıkarım sağlamak için yaklaşık 90 milyar nöron arasındaki iletişimden faydalanır. Davranışlarımızı bu kompleks ama hızlı iletişim ile neden sonuç ilişkisi içinde incelemek isteyen bilim insanları, belirli nöronları büyük bir hassasiyetle incelemelerine olanak sağlayacak bir araç hayal ettiler. Çözümü laboratuvarlarda değil, gölleri mesken tutmuş bir yeşil alg türü olan Chlamidomonas’ta buldular.

İlkel bir göz olarak tanımlayabileceğimiz göz lekesi sayesinde ışığı algılayıp ona doğru yüzebilen bu tek hücreli bu canlı, ilk olarak 1990’ların başında biyofizikçi Peter Hegemann’ın dikkatini çekti. Bir dizi deney sonucunda bu ilkel gözün içinde ışık enerjisini milisaniyeler içinde elektriksel aktiviteye dönüştüren bir protein keşfetti. Proteini tanımlama ve isimlendirme çalışmaları, biyolog Georg Nagel’in projeye katılması ile hız kazandı. Nagel, Hegemann’dan aldığı Chlamidomonas genini kurbağa yumurta hücrelerinde çoğaltarak işlevini gözlemlemeyi başardı. Keşfi, proteinin ışığa duyarlı bir iyon kanalı olduğuydu. Işık ile temas edince açılan kanaldan içeri protonlar nüfuz ediyor ve hücrenin içinde büyük bir potansiyel enerji oluşmasına olanak sağlıyordu.

Peki, Kanalrodopsin (Channelrodopsin) adı verilen bu protein gerçekten de bilim insanlarının aradığı araç olabilir miydi? Bu sorunun cevabı Kanalrodopsin’i 2000’li yılların başında radarına alan Karl Deisseroth’tan geldi. Bir psikiyatrist ve biyomühendis olan Deisseroth, Hegemann ve Nagel’in araştırmalarının memeli nöronlarındaki uygulanabilirliğini test etmek istiyordu. Beyinlerindeki belirli bölgelere Kanalrodopsin geni aktardığı memeli canlıların kafataslarına fiber optik kablolar entegre etti ve belirli dalga boylarında ışık hüzmeleri gönderdi. Elde edilen sonuçlar doğrultusunda ışık yardımıyla çeşitli nöral hatların incelenebilirliği ve davranışların kontrol edilebilirliği gözler önüne serildi.

Yeşil alglerin ilkel formlarından memeli canlı nöronlarına uzanmış olan optogenetik biliminin seyri bundan sonra da oldukça heyecan verici olacak. Optogenetik; yalnızca nörobilim ile sınırlı kalmayıp oftalmoloji, kanser immünoterapisi, metabolik hastalık araştırmaları ve giyilebilir biyoteknoloji gibi birçok alanda klinik araştırmalara entegre edilmeye başlandı bile. Nobel Komitesi üyelerinin açıklamaları da optogenetik araştırmalarının potansiyelini destekler nitelikte oldu.

Basın mensuplarının sorularını yanıtlayan komite üyeleri, optogenetiğin özellikle retinadaki fotoreseptörlerin kademeli kaybı sebebiyle körlükle sonuçlanan retinitis pigmentosa hastalığının tedavisinde yeni bir umut olabileceğini vurguladılar. Çalışmanın, yapay zekanın sinirsel çalışma prensibini aydınlatıp aydınlatamayacağı sorulduğunda ise yapay zeka geliştiricilerinin nörobilimden öğreneceği çok şey olduğunu belirterek aralık bir kapı bırakmayı tercih ettiler. Sonuç olarak, zihin dünyamızı ışıkla aydınlatmaya çalışan bilim dünyası için her şey daha yeni başlıyor.