Ritim Duygusu Yalnızca İnsanlara Mı Özgü?

İçerik Yazarı: Fatma Sevgi Ülker

Editör: Ayşe Bayram

Tasarım: Sudenaz Şencan

Müzik dendiğinde akla ilk olarak canlı tabiatının içindeki kusursuz ses çeşitliliği gelir. Beethoven’ın en büyük eserlerinden biri olan Pastoral Senfoni’ye ilham veren doğaya kulak verdiğimizde içimizi ritimselliğin tüm evrene yayılmış ortak bir yetenek olduğu hissi kaplar. Ancak güncel araştırmalar işitsel uyaranlarla dolu dünyamızda doğal bir ritim duygusuna sahip olma konusunda tamamen yalnız olabileceğimizi işaret etti.

Alkış tutmak, dans etmek ve müzik yapmak gibi sosyal faaliyetlerimizin temelinde ritim algısı yani müzik içindeki sürekli ve düzenli tempoyu yakalayabilme becerisi yatar. HUN-REN Doğa Bilimleri Araştırma Merkezinden Dr. Háden Gábor ve Amsterdam Üniversitesinden Prof. Henkjan Honing’in 20 yılı aşkın süredir yürüttüğü çalışmalar, bu becerinin nasıl oluştuğuna ve evrimsel süreçte nasıl geliştiğine ışık tuttu.

Yapılan çalışmalar ile 4 temel iddia, eleştirel bir süzgeçten geçirildi: Ritim algıysı insan kültürleri genelinde evrenseldir, kendiliğinden gelişir, öngörücü bir zamanlama mekanizmasına dayanır ve türler arasında oldukça nadirdir. Yenidoğan beyin dalgaları üzerinde yapılan çalışmalarda bebeklerin dil gelişiminden önce ritmik kalıpları ayırt etme, yükselip alçalan ezgilere tepki verme ve entonasyon ile zamanlama gibi becerilere sahip olduğu görüldü. Ulaşılan sonuç, oldukça temkinli olmakla beraber ritim algısının insan beyninde doğuştan var olduğu ve deneyimler sonucunda geliştiği yönündedir.

Bizi melodik yapı üretebilen diğer canlılardan ayıran da tam olarak bu ritim algısıdır. Araştırmalar, en yakın akrabalarımız olan primatların müzikteki periyodik yapıyı kavrayabildiğini ve yoğun bir eğitimin ardından ayaklarıyla tempo tutabilecek kadar ilerleme kaydedebildiğini gösterse de insanlardaki ritimsel öngörüye sahip olmadıklarını da ortaya koyuyor. Papağanlar, kakadular gibi bazı kuş türleri vokal öğrenme becerileri sayesinde ritme eşlik ediyor gibi gözükseler de bu becerilerinin temeli yetenekten ziyade taklit ve koşullanmaya dayanıyor. 

Peki bu keşif bilim dünyasına ne kazandırdı?

“Müzisyenler için ritmi bulmak çok basit bir şeymiş gibi gelebilir” diyor Honing. Bilimsel açıdan bakıldığında heyecan vericilik tam da bu basitlikte yatıyor. Araştırma, insan dilinin müzikten önce ortaya çıktığı yönündeki görüşleri sorgulayarak müzikselliğin evrimleşmiş bir bilişsel nitelik olarak yeniden ele alınmasının önünü açtı. Bu çıkarım, müzik eğitimi ve sosyal politikalar açısından yeni tartışma alanları oluşturmanın yanı sıra biyoloji, kültür ve evrimin insan müzikalitesinde nasıl bir araya geldiğinin araştırılması için de yeni bir fırsat sundu.

Ritim algısının biyolojik bir temele olarak tanımlanması, teorik bilginin ötesinde klinik araştırmalar için de yeni bir alan oluşturdu. Uzmanlar, işitsel ve motor sistemler arasındaki bağlantının disleksi gibi dil bozukluklarına sahip çocukların ritim uyumunda yaşadığı güçlüklerin nedenlerini açıklamaya yardımcı olabileceğini belirtti.  Aynı zamanda bu işitsel bağın yaşlanmayla birlikte oluşan zihinsel gerilemeye karşı beynin dikkat ve yönetim ağlarını güçlü tutmada rol oynayabileceği yönünde de umut taşımakta.