Bardakta Kimya: Çaya Limon Sıkınca Neden Rengi Açılır?

İçerik Yazarı: Binnaz Tuana Özkaya

Editör: Fatma Melike Şahin

Tasarım: Beyza Yıldız

Kahvaltı sofrasında olduğunuzu düşünün, çayınıza limon sıkmak istediniz. Birkaç damla sıkıp bir parça da içine attınız. O an fark ettiniz ki çayın o koyu kırmızı rengi birden açıldı ve sarı-turuncu renge dönüştü. Çoğu insan bunun sebebinin limonun kendi rengi olduğunu düşünür ancak olay öyle değildir. Bardağımızda o an bir asit-baz reaksiyonu gerçekleşmektedir.

Moleküler düzeyde bu olayı açıklamak istersek siyah çay toplanıp fabrikaya getirildikten sonra fermantasyon (çay polifenollerinin enzimatik oksidasyonu) sürecinden geçer. Bu işlem sırasında çay yapraklarının içinde “tearubigin” ve “teaflavin” adı verilen, suyla buluştuğunda ona rengini veren moleküller oluşur. Çayın koyu kırmızı ve “demli” gözükmesini sağlayan tearubiginlerdir. Bu moleküllerin en önemli özelliği içinde bulundukları ortamın asitlik veya bazlık yani pH durumuna çok duyarlı olmalarıdır. Çaydaki tearubigin molekülleri organik asit-baz belirteci yani bilimsel adıyla “indikatör” olarak çalışır.

Çayımıza limon sıktığımızda ortama “sitrik asit” göndermiş oluruz. Sitrik asit, bardağın içindeki sıvının pH seviyesini aşağı çeker. Ortamın asitlik derecesi artınca tearubigin moleküllerinin yapısına fazladan H+ tutunur. Bu durum da molekülün hafifçe bükülmesine neden olur. Fizik ve kimya kuralları gereği bir molekülün şekli değişirse ışığı soğurma ve yansıtma kapasitesi de değişir. Yapısı bükülen bu yeni moleküller, ortamdaki ışığı artık o eski koyu kırmızı tonlarda değil daha çok sarı tonlarında yansıtmaya başlar. Çaya limon sıkınca renginin değişmesinin sebebi bu olaylardır.

Bu tepkimenin tersine çevrilmesi de mümkündür. Eğer limon sıkılmış çaya çok az miktarda karbonat (bazik madde) eklerseniz pH yeniden yükselir ve çayın rengi koyulaşır. Ancak, çayın tadı tamamen bozulacaktır ve çay içilemeyecek duruma gelecektir.