Kan Kokusu Gerçekten “Demir” Kokusu mu?

İçerik Yazarı: Duru Demir

Editör: Fatma Melike Şahin

Tasarım: Beyza Yıldız

Kanımızda duyduğumuz karakteristik metalik kokunun gerçekten demirin kokusu olup olmadığını düşündünüz mü? O meşhur kan kokusu aslında kanın değilse, burnumuz tam olarak neyi kokluyor? Hepimiz kanın kendine özgü bir metal kokusu olduğunu varsayarız. Ancak, işin aslı biraz daha şaşırtıcıdır. Duyduğumuz bu karakteristik koku, redoks-aktif metallerin cildimizdeki yağlarla (lipitlerle) etkileşime girmesi sonucu çeşitli uçucu organik bileşikler oluşturmasından kaynaklanır.

Bu kokunun kaynağı demirin (Fe+2), lipit peroksitlerin parçalanmasını katalizleyerek çeşitli aldehit ve ketonların oluşumuyla ortaya çıkmasını sağladığı "karbonil" bileşikleridir ve bu süreçte oluşan "1-octen-3-one" molekülü, o metalik kokunun ta kendisi olan başlıca bileşenlerden biridir.

Benzer reaksiyonlar bakır ve nikel gibi diğer redoks-aktif metallerde de gerçekleşebilir. Bu nedenle algıladığımız metalik koku, doğrudan metalin kendisinin değil, metalin tetiklediği kimyasal reaksiyon ürünlerinin kokusudur.

Gelelim 19. yüzyılda DNA analizlerinin veya modern luminol testlerinin olmadığı o günlere. Adli tıp uzmanları, olay yerlerindeki lekelerin kan olup olmadığını anlamak için ısıtılan kanın yaydığı o özgün kokuyu kullanırlardı ve 1800'lü yıllardaki mahkeme salonlarında bir kanıt olarak tartışılırdı. Kokunun adli bilimlerdeki kullanımı ilkel ama etkiliydi. 

19. yüzyılda sadece kanı tespit etmek için kullanılan koku, günümüzde hastalıkların teşhisinde kullanılıyor. Kimyasal sensör dizilimlerinin (elektronik burunların) kanın kokusunu analiz ederek "neoplazmaları" (tümörleri/kanseri) nasıl tespit edebileceğini inceleniyor. İnsan burnunun ayırt edemeyeceği kadar ince kimyasal koku değişimleri, kanser taramaları için devrimsel bir yönteme dönüşüyor.